فهرست مطالب
سرگذشت ندیمه (The Handmaid’s Tale): نقد و بررسی کامل رمان ضدآرمانی مارگارت اتوود
رمان “سرگذشت ندیمه” اثر مارگارت اتوود یکی از مهمترین آثار ضدآرمانی (Dystopia) ادبیات مدرن است. در این مقاله از مجله اینترنتی دیاتو، خلاصه داستان، تحلیل شخصیتها، نقد تمهای پدر و (مرد)سالاری و توتالیتاریسم و سبک نگارش این شاهکار ادبی را بررسی میکنیم.
سرگذشت ندیمه (The Handmaid’s Tale): نقد و بررسی رمان شاهکار مارگارت اتوود
رمان «» (The Handmaid’s Tale) که برای اولین بار در سال ۱۹۸۵ توسط نویسنده کانادایی مارگارت اتوود منتشر شد، یکی از تأثیرگذارترین و بحثبرانگیزترین آثار ادبی قرن بیستم است. این رمان که در زمره آثار علمی-تخیلی یا بهتر است بگوییم «آثار فرضیپردازانه یا گمانه زن» (Speculative Fiction) قرار میگیرد، تصویری هولناک و در عین حال بسیار واقعگرایانه از آیندهای ارائه میدهد که در آن حقوق مدنی و آزادیهای فردی زیر پایش خشونتآمیز یک رژیم تئوکراتیک (دینی-سیاسی) نابود شده است.
در ادامه، این اثر کلاسیک را از منظر داستان، تمها و سبک نوشتاری نقد و بررسی میکنیم.
توضیح:
سبک فرضیپردازانه یا گمانه زن (Speculative Fiction) در ادبیات:
ادبیات داستانی گمانهزن (به انگلیسی: Speculative fiction) دستهای وسیع از ادبیات داستانی است که شامل ژانرهایی با عناصری است که در واقعیت، تاریخ ثبت شده، طبیعت یا دنیای کنونی وجود ندارند. چنین داستانی موضوعات مختلفی را در زمینههای فراطبیعی، مربوط به آینده و دیگر حوزههای تخیلی پوشش میدهد.. ژانرهای زیر این دسته شامل، اما نه محدود به، علمی-تخیلی، فانتزی، ترسناک، ادبیات داستانی ابرقهرمانی، تاریخ جایگزین، ادبیات داستانی اتوپیایی و دیستوپیایی، و ادبیات داستانی فراطبیعی، و همچنین ترکیبی از آنها (به عنوان مثال، فانتزی علمی-تخیلی) میشود.
تاریخچه
اغلب همهگیری عبارت اصلی را به رابرت هاینلاین و مقالهاش با عنوان در نگارش ادبیات گمانهزن (۱۹۸۴) نسبت میدهند. هاینلاین در این مقاله این عبارت را به عنوان معادل علمی-تخیلی به کار برد. هاینلاین بعداً گفت که این عبارت در مقاله به فانتزی اشاره نداشتهاست. هر چند ممکن است هاینلاین شخصاً به این ترکیب رسیده باشد، اما نخستین کاربرد ثبت شدهٔ این عبارت به سال ۱۸۸۹ باز میگردد.
خلاصه داستان: جمهوری گیلد و سرنوشت ندیمهها
داستان در منطقهای به نام جمهوری گیلد (Gilead) رخ میدهد که زمانی بخشی از ایالات متحده آمریکا بوده است. این جامعه پس از یک کودتا و جنگ داخلی ناشی از کاهش شدید ناباروری و تغییرات محیطزیستی، به یک نظام مذهبی-فاشیستی تبدیل شده است. در این جامعه، زنان به طبقات مختلفی تقسیم شدهاند و حق رأی، کار و مالکیت ندارند:
- همسران (Wives): زنان طبقه بالا، همسران فرماندهان.
- ندیمهها (Handmaids): زنان هنرمند یا تحصیلکردهای که بارور باقی ماندهاند و تنها وظیفهشان زاییدن فرزند برای فرماندهان و همسران نازا است.
- خادمان (Marthas): زنان مسنتر یا بیمهارت که کارهای خانه را انجام میدهند.
- زنان اقتصاد (Econowives): همسران طبقات پایین جامعه که کارگر هستند.
- نازنان (Unwomen): زنانی که اعدام شده یا به اردوگاههای کار اجباری فرستاده میشوند (معمولاً نخبگان، همجنسگرایان یا غیرمذهبیها).
داستان از زبان شخصیت اصلی، «افرد» (Offred) روایت میشود. اسم او ترکیبی از کلمه «Of» (از متعلق به) و «Fred» (نام فرماندهای که او را در اختیار دارد) است. افرد تلاش میکند تا در این سرکوب و بردهداری مدرن بقا پیدا کند. او به خاطر شغل معلمیاش و همسر مطلقهاش (که قبلاً طلاق در گیلد غیرقانونی شده)، از خانواده اش جدا شده و به عنوان ندیمه آموزش دیده است.
روایت بین زمان حال (زندگی افرد در خانه فرمانده فرد و همسر سرنوشتسازِ سِرینا جوی) و گذشته (زندگی با همسرش لوک و دخترش در جامعه سکولار قبل از گیلد) در رفتوآمد است. افرد وارد یک رابطه خطرناک با «نیک» (راننده فرمانده) و همچنین “مراسم بارداری” که ماهیانه برای بارور کردن او انجام میشود، میشود. داستان به راز و رمزهای مقاومت، عشق ممنوعه و امید برای فرار میپردازد و با یک پایانی باز و ابهامآلود تمام میشود که خواننده را با خود درگیر میکند.
مطالب مفید در مورد کتاب و کتابخوانی در دیاتو که شاید علاقمند باشید:
تحلیل و نقد ادبی سرگذشت ندیمه : در دل کابوس پدرسالاری
۱. سبک ادبی و زبان:
مارگارت اتوود در این کتاب از زبانی شاعرانه اما سرد و دقیق استفاده میکند. متن پر از استعارهها و تلمیحات به کتاب مقدس است که به شیوهای طنزآمیز یا ترسناک، توسط رژیم گیلد تحریف شدهاند. این “اسکان” (Cannibalism) مذهبی، نشان میدهد که چگونه ادیان میتوانند برای مشروعیتبخشی به بیعدالتیها به کار گرفته شوند. متن خاطرات روزانهگونه افرد، حس خفقانآور و انفراد او را مستقیم به مخاطب منتقل میکند.
۲. تمهای مرکزی:
- کنترل بدن زنان: محور اصلی رمان، بدن زن است. در گیلد، بدن زن فقط یک ظرف (حوضچه) برای تولید فرزند است و شخصیت انسانی او محو میشود. اتوود نشان میدهد که چگونه حقوق تولید مثلی پایهایترین حق انسانی زنان است و سلب آن، منجر به بردگی کامل میشود.
- قدرت و زبان: رمان نشان میدهد که چگونه کنترل بر زبان، کنترل بر ذهن است. الفاظ توهینآمیز و محدودیت گفتگو، سلاحهای اصلی حکومت هستند. ندیمهها حتی حق خواندن و نوشتن ندارند. افرد با تمرکز بر کلمات و معانی آنها، نوعی مقاومت فکری انجام میدهد.
- توتالیتاریسم دینی و پادآرمانی (Dystopia): اتوود این رمان را “علمی-تخیلی” نمیداند، بلکه آن را “فرضیپردازانه” میخواند، زیرا تمام رویدادهای آن در دوران مدرن اتفاق افتادهاند یا از نظر بیولوژیکی ممکن هستند. او هشداری جدی درباره ترکیب ایدئولوژی خشن با قدرت سیاسی میدهد.
۳. شخصیتپردازی:
- افرد: او یک قهرمان سنتی نیست؛ گاهی منفعل است و گاهی میترسد. اما این واقعگرایانه بودن اوست. او به جای قهرمانیهای شجاعانه، تلاش میکند تا خرد خود را حفظ کند.
- سِرینا جوی: همسر فرمانده که نماد زنی است که از نظام تبعیت میکند اما در عین حال خودش هم تحت سرکوب است و بغض و رنجی سرکوبشده دارد.
- فرمانده فرد: نماد نئوپاتریای مدرن که برای رضایت خودش به خدا و قوانین پناه میبرد اما در خلوت خود همان قوانین را میشکند.
باز هم کتاب! این مطالب را هم بخوانید:
چرا این رمان هنوز مهم است؟
علیرغم گذشت بیش از سه دهه از انتشار، «سرگذشت ندیمه» امروزه حتی بیشتر از زمان انتشارش طنینانداز است. سریال تلویزیونی موفق شبکه Hulu (با بازی الیزابت موس) به زنده ماندن این متن کمک کرده است، اما متن اصلی همچنان منبعی غنی است.
جمعیتهای امروز در جهان با بحثهایی درباره حقوق زنان، کنترل جمعیت، نقش دولت در بدن شهروندان و بنیادگرایی مذهبی دستوپنجه نرم میکنند. رمان اتوود آینهای است که نشان میدهد چگونه آزادیهای شهروندان میتوانند قدم به قدم و تحت نام “امنیت” یا “پاکی” از بین بروند. این رمان فقط یک داستان ترسناک نیست؛ بلکه یک اخطاریه (Manifesto) درباره ضرورت vigilance (هوشیاری) مدنی است.
نتیجهگیری
«سرگذشت ندیمه» اثری لازم برای خواندن هر کسی است که میخواهد ماهیت استبداد و نفوذپذیری دموکراسی را درک کند. مارگارت اتوود با مهارتهای روایی خود، جهانی ساخته است که در آن ترس و امیز دست در دست هم میدهند. این رمان شما را مجبور میکند تا به حقوقی که امروز به آنها مسلم هستید، بیشتر از هر زمان دیگری فکر کنید و قدر آزادی را بدانید.
کلمات کلیدی: سرگذشت ندیمه, مارگارت اتوود, The Handmaid’s Tale, نقد و بررسی رمان, رمان ضدآرمانی, ادبیات جهان, رمان علمی تخیلی, حقوق زنان, توتالیتاریسم دینی, خلاصه کتاب سرگذشت ندیمه.
بر اساس این رمان شکفت انگیز مجموعه ای ساخته شده با همین نام The Handmaid’s Tale با کارگردانی بروس میلر و بازی الیزابت ماس در ۶ فصل و ۶۶ قسمت که استقبال خوبی از آن شد هر چند نقدهای بسیاری چه به لحاظ ساختاری و چه به لحاظ تغییر متن اصلی بنا بر دلایلی بر این سریال وارد شد.
بزودی نقد و بررسی سریال برای مجله اینترنتی دیاتو آماده خواهد شد
