عقربها: اسرار زندگی، افسانهها و واقعیتهای یکی از باستانیترین شکارچیان جهان
مقدمه
عقرب ها قرنهاست که در دل انسانهااحساساتی متضاد را برمیانگیزند؛ از وحشت و نفرت تا شگفتی و تحسین. این موجودات با ظاهر زرهپوش، چنگالهای قدرتمند و دمی که در انتها نیشی زهرآگین دارد، همواره نمادی از خطر بودهاند. اما واقعیت درباره عقربها فراتر از ظاهر ترسناک آنهاست.
آنها از کهنترین حیوانات خشکیزی هستند که توانستهاند میلیونها سال در کره زمین بقا یابند. در این گزارش از مجله دیاتو، قصد داریم به کالبدشکافی علمی و رفتاری این موجود جالب بپردازیم.
ردهبندی علمی و جایگاه تکاملی
برخلاف باور عموم که عقرب را در دسته حشرات طبقهبندی میکنند، علم زیستشناسی آنها را در رده عنکبوتسانان (Arachnida) و راسته Scorpiones قرار میدهد. آنها همخانواده با عنکبوتها، کنهها و رتیلها هستند.
تا کنون حدود ۱,۵۰۰ گونه عقرب شناسایی و طبقهبندی شده است، اگرچه دانشمندان برآورد میکنند که ممکن است تعداد کل گونهها در سراسر جهان به ۲,۰۰۰ عدد برسد. در ایالات متحده آمریکا تنها بیش از ۴۰ گونه عقرب زندگی میکنند. این راسته شامل ۱۳ تا ۲۰ تیره (Family) و حدود ۱۷۰ سرده (Genus) مختلف است.
آناتومی ترسناک اما کاربردی
عقربها دارای دو بخش اصلی بدن هستند:
- Prosoma (یا Cephalothorax): بخش جلویی که شامل سر و سینه است.
- Opisthosoma (یا Abdomen): بخش شکمی.
چشمها:
عقربها مجموعهای عجیب از چشمها دارند. دو چشم در بخش بالایی سینهسینه و دو تا پنج جفت چشم در طرفین قرار دارند. با این وجود، بینایی آنها چندان قوی نیست و بیشتر متحرک بودن اجسام و تفاوت بین نور و تاریکی را تشخیص میدهند. حساسیت چشمهای آنها در میان بندپایان بینظیر است.
اندامهای حسی:
آنها چهار جفت پا دارند که به سینهسینه متصل است. برای یافتن مسیر، از ساختارهای حسی در پاها، موهای ریز و ساختارهایی شانهمانند به نام Pectines (که در زیر شکم قرار دارند) استفاده میکنند. این «شانهها» نه تنها برای حس کردن محیط، بلکه توسط عقربهای نر برای یافتن جفت و توسط نوزادان برای شناسایی مادر کاربرد دارد.
دم و نیش:
آنچه به نام «دم» عقرب میشناسیم، در واقع انتهای شکم یا Metasoma است که به یک نیش تیز و غدد زهری ختم میشود. جالب است بدانید عقربها در برابر زهر خود مصون هستند.
تاریخچه تکاملی: بازماندگان دوران باستان
عقربها جزو اولین حیواناتی بودند که به زندگی روی خشکی سازگار شدند؛ حدود ۴۲۰ میلیون سال پیش! سوختهای فسیلی نشان میدهند که اجداد آنها عقربهای دریایی بودهاند که طولی تا ۱ متر (۳.۳ فوت) داشتهاند. امروزه عقربها با استفاده از اندام تنفسی به نام «ششهای کتابی» (Book Lungs) تنفس میکنند که شباهت زیادی به آبششها دارد.
مطالب جالب در مورد حیوانات:
خوکچه هندی : اطلاعات کامل از زندگی جونده دوست داشتنی
گراز وحشی آفریقا: وقتی مغز و هوش مقدم بر زیبایی است
حیوانات شگفت انگیز: ۷ حیوانی که می توانند یخ بزنند و دوباره زنده شوند
افسانهها و واقعیتها
در بسیاری از فرهنگها، باورهای غلط پیرامون عقربها وجود دارد:
- افسانه خودکشی: باور رایجای وجود دارد که وقتی عقرب در آتش محاصره میشود، با نیش زدن خودش خودکشی میکند. حقیقت: این کاملاً غلط است. عقربها در برابر زهر خود مقاوم هستند و این رفتار صرفاً یک واکنش انقباضی غیرارادی در برابر گرماست که شبیه نیش زدن به خود به نظر میرسد.
- افسانه جذب جفت: در آفریقا باور دارند که یک عقرب مرده سایر عقربهای منطقه را جذب میکند. حقیقت: این نیز درست نیست، زیرا عقربها معمولاً طعمههای زنده را شکار میکنند و مگر برای جفتگیری، به دنبال همسالان خود نمیگردند.
زیستگاه و رژیم غذایی عقرب
عقربها در تمام قارهها به جز قطب جنوب یافت میشوند. آنها از جنگلهای بارانی استوایی تا مراتع و بیابانها را زیستگاه خود قرار دادهاند. آنها بیشتر شبزی هستند و پنهانکار و معمولاً تمام عمر را در یک قلمرو مشخص میگذرانند.
شکار و تغذیه:
عقربها از روشهای مختلفی برای شکار استفاده میکنند. برخی کمین میکنند و برخی دیگر به جستجو میپردازند. غذای آنها شامل حشرات، عنکبوتها و حتی موشهای کوچک و مارمولک است. آنها با چنگالهای (پدیپالپ) خود طعمه را میگیرند و له میکنند. زهر عمدتاً برای طعمههای بزرگ یا دفاع استفاده میشود، زیرا تولید زهر انرژی زیادی از بدن مصرف میکند.
عقربها دهانی بسیار کوچک دارند و تنها میتوانند مایعات را بنوشند. بنابراین، آنزیمهای گوارشی را روی طعمه میریزند تا بافت داخلی آن حل شده و سپس مایع حاصل را میمکند. آنها میتوانند تا ۱۲ ماه بدون غذا دوبیاورند، البته در صورت داشتن آب.
زهر: قدرتمند اما لزوماً مرگبار
زهر عقربها حاوی ترکیبی پیچیده از تا ۴۵ نوع سم مختلف است. این سمها برای بیحس کردن طعمه یا دفاع در برابر شکارچیانی مانند مارمولکها، جوجهتیغیها، جغدها و روباهها استفاده میشود.
شگفتانگیز اینکه نیش اول عقرب معمولاً سموم قویتری دارد تا مهرهداران را فلج کند و نیشهای بعدی ملایمتر هستند.
از میان ۱,۵۰۰ گونه عقرب، تنها حدود ۲۵ گونه آنها برای انسان کشنده محسوب میشوند و تنها ۲ گونه در آمریکا خطر مرگبار دارند.
نیش بیشتر عقربها دردناک و مشابه نیش زنبور عسل است، اما خطر مرگ کم است. با این حال، افراد حساس ممکن است واکنشهای آلرژیک نشان دهند و درمان پزشکی توصیه میشود.
زندگی خانوادگی و تولید مثل عقرب
جفتگیری عقربها یکی از جالبترین صحنههای طبیعت است. عقرب نر با ردیابی بو، ماده را پیدا میکند. اگر ماده پذیرا باشد، عقرب نر «رقص جفتگیری» را آغاز میکند؛ او چنگالهای ماده را میگیرد و او را به دایره میچرخاند. آنها دمهای خود را بالا میبرند و گاهی به آرامی به هم میزنند (Clubbing). این رقص ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. در نهایت، نر بسته اسپرم (Spermatophore) را روی زمین قرار داده و ماده را بر آن هدایت میکند. پس از این کار، نر سریعاً فرار میکند تا خورده نشود!
برخلاف بیشتر بیمهرگان، عقربها زندهزا هستند. بچهها شبیه کوچکهای مادر هستند اما سفید و نرماند و نیش ندارند. بچهها بلافاصله پس از تولد به پشت مادر میروند و آنجا تا اولین پوستاندازی باقی میمانند. مادران به شدت از فرزندان خود محافظت میکنند. در برخی گونهها، این دوره همراهی تا دو سال نیز طول میکشد، اما اگر مادر گرسنه شود، ممکن است فرزندانش را شکار کند!
اما اگر مادر گرسنه شود، ممکن است فرزندانش را شکار کند!
وضعیت حفاظت و تهدیدها
امروزه بسیاری از گونههای عقرب به دلیل تخریب زیستگاه و جمعآوری بیش از حد از طبیعت (برای تجارت حیوانات خانگی) در خطر هستند. کنوانسیون تجارت بینالمللی گونههای جانوری وحشی و گیاهی در معرض خطر انقراض (CITES) محدودیتهایی را برای صادرات گونههایی مانند «عقرب امپراتور» (Pandinus imperator) اعمال کرده است تا از انقراض آنها جلوگیری شود.
مطالب خواندنی:
نتیجهگیری
عقربها حیواناتی شگفتانگیز هستند که نقش مهمی در تنظیم جمعیت حشرات دارند. اگرچه باید از آنها دوری کنیم و دست به آنها نزنیم، اما دانستن حقایق درباره آنها میتواند ترس بیمورد را جایگزین احترام به طبیعت کند. حفظ این کهنبازماندگان، مسئولیتی است که بر عهده همه ماست.
کلمات کلیدی:
عقرب، عنکبوتسانان، نیش عقرب، سم عقرب، حیوانات زهرآگین، رقص عقربها، حیات وحش، زیستگاه عقرب، افسانههای عقرب.
منابع:
- National Geographic
- San Diego Zoo Wildlife Alliance
- Encyclopaedia Britannica
- Natural History Museum
